-विमल गिरी (बिर्तामोड- २, चारपाने, झापा)
नेपाली आधुनिक सङ्गीतको आकाशमा केही स्वरहरू यस्ता हुन्छन्, जसलाई समयले मेटाउन सक्दैन। ती स्वरहरू केवल कानमा सुनिँदैनन्, मनमा बस्छन्; केवल गीत गाउँदैनन्, जीवनका कथा सुनाउँछन्। यस्तै कालजयी स्वरका धनी हुन रामकृष्ण ढकाल। आफ्नो मधुर, भावपूर्ण र गम्भीर गायनका माध्यमबाट उनले नेपाली आधुनिक तथा सुगम सङ्गीतलाई समृद्ध बनाएका छन्।
बाल्यकालदेखि नै गायनमा सक्रिय ढकालले तीन दशकभन्दा लामो साङ्गीतिक यात्रामा हजारौँ गीतमा स्वर दिएका छन् र नेपाली श्रोतामाझ आफ्नो विशिष्ट पहिचान बनाएका छन्। रामकृष्ण ढकालको सङ्गीतयात्रा सानै उमेरबाट सुरु भएको थियो। करिब दस वर्षको उमेरमै उनले मञ्चमा गीत गाउन थालेका थिए। प्रारम्भिक समयमा उनी विशेषतः स्वरसम्राट् नारायण गोपालका गीतहरू गाएर प्रभावित पार्थे। नारायण गोपालप्रतिको यही अनुरागले उनको गायन शैली निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। पछि उनले स्वयं पनि नारायण गोपाललाई आफ्नो प्रेरणाको प्रमुख स्रोतका रूपमा स्वीकार गरेका छन्।
उनको व्यावसायिक साङ्गीतिक यात्राको सुरुवात ‘हाम्रो सुन्दर संसार थियो’ जस्ता गीतबाट भएको मानिन्छ। प्रारम्भिक सङ्घर्ष पार गर्दै उनी नेपाली सङ्गीत क्षेत्रमा स्थापित हुँदै गए। उनको करियरलाई निर्णायक उचाइमा पुर्याउने गीतमध्ये ‘ओराली लागेको हरिणको चाल भो’ विशेष महत्त्वपूर्ण छ। यही गीतले उनलाई श्रोताको घरघरमा पुर्यायो र उनको आफ्नै गायन पहिचानलाई बलियो बनायो। रामकृष्ण ढकालका गीतहरूको संसार निकै फराकिलो छ। ‘ओराली लागेको हरिणको चाल भो’, ‘हिरा काट्ने हिरैमा राखेर’, ‘मन पराउने हजार भेटिन्छन्’, ‘माया गर्नेको चोखो माया’, ‘रिसाउँदा नि आफ्नै’, ‘मलाई यो जिन्दगीले चोट दियो घरीघरी’, ‘चरीले त छाडेर गइहाली’, ‘बिहान उठ्नेबित्तिकै हिमाल देख्न पाइयोस्’, ‘यात्रा रहेछ जिन्दगी’, ‘जिन्दगीले यसरी धोका दियो कि’, ‘हीउँचुलीमा हीउँ बग्यो’, ‘भयो मायाको कुरै नगर’ र ‘तिम्रो याद आउँदा अचेल’ जस्ता गीतहरूले उनको स्वरको विविधता र भावनात्मक गहिराइ देखाउँछन्। यस्ता गीतहरूको सङ्ग्रहमा प्रेम, पीडा, आशा, जीवन, प्रकृति र देशप्रेमका अनेक भाव भेटिन्छन्।
उनको गायनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भाव सम्प्रेषण गर्ने क्षमता हो। शब्दलाई केवल उच्चारण गर्नु र शब्दलाई जीवन्त बनाउनु फरक कुरा हो। ढकालले गीतका शब्दभित्र लुकेको पीडा, प्रेम, विरह, आशा र खुसीलाई आफ्नो स्वरमार्फत श्रोतासम्म पुर्याउने क्षमता देखाएका छन्। त्यसैले उनका गीत सुन्दा कतिपय अवस्थामा श्रोताले आफूभित्रकै कथा सुनिरहेको अनुभूति गर्छ। ‘हिरा काट्ने हिरैमा राखेर’ जस्ता गीतमा प्रेम र सम्बन्धको कोमलता भेटिन्छ भने ‘मलाई यो जिन्दगीले चोट दियो घरीघरी’ मा जीवनका पीडा र निराशाका अनुभूति सुनिन्छन्। ‘मन पराउने हजार भेटिन्छन्’ ले प्रेमको सामाजिक र भावनात्मक पक्षलाई छोएको छ। त्यस्तै ‘रिसाउँदा नि आफ्नै’ ले सम्बन्धभित्रको आत्मीयता र अपनत्वलाई सरल ढङ्गले व्यक्त गर्छ। यी गीतहरूमा ढकालको स्वर केवल माध्यम नभई भावको अभिव्यक्ति बनेको देखिन्छ।
उनको साङ्गीतिक यात्रामा ‘बिहान उठ्नेबित्तिकै हिमाल देख्न पाइयोस्’ जस्ता गीतको स्थान पनि विशेष छ। हिमाललाई नेपालको पहिचान र गौरवका रूपमा प्रस्तुत गर्ने यस प्रकारका गीतले उनको गायनलाई प्रेमगीतको सीमाभन्दा बाहिर राष्ट्रिय भावना र प्रकृतिसँग पनि जोडेको छ। त्यसैगरी चलचित्र तथा आधुनिक गीतमा उनले प्रेम, जीवन, बिछोड र मानवीय संवेदनाका विविध पक्षलाई स्वर दिएका छन्। रामकृष्ण ढकालको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो चलचित्र सङ्गीतमा उनको योगदान। उनले नेपाली चलचित्रका धेरै गीतमा पार्श्वगायन गरेका छन्। एउटा प्रोफाइलमा उनलाई सयभन्दा बढी नेपाली फिचर फिल्मका गीतमा स्वर दिएको उल्लेख गरिएको छ। चलचित्र आशीर्वादमा उनको आफ्नै साङ्गीतिक यात्रासँग सम्बन्धित कथा प्रस्तुत गरिएको थियो र उनले त्यसमा अभिनयसमेत गरेका थिए।
उनको साङ्गीतिक यात्रामा एल्बमहरूको पनि ठूलो योगदान छ। आशीर्वाद, आशिष, आशा, आरोह, आग्रह, आधार, आश्रय, आगमन, मेरो साथी लगायतका एल्बममार्फत उनले नेपाली आधुनिक सङ्गीतमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरे। विभिन्न स्रोतहरूले उनको एल्बम सङ्ख्या १८ देखि दुई दर्जनको आसपास रहेको उल्लेख गरेका छन्; गीत सङ्ख्याका विषयमा पनि स्रोतअनुसार फरक तथ्याङ्क पाइन्छ। त्यसैले उनलाई हजारौँ गीतमा स्वर दिएका अत्यन्त सक्रिय नेपाली गायकका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। ढकालको लोकप्रियता नेपालमा मात्र सीमित रहेन। नेपाली डायस्पोरासँग पनि उनको साङ्गीतिक सम्बन्ध जोडिएको छ। उनले नेपालबाहिरका विभिन्न देशमा कार्यक्रम तथा ससङ्गीतिक प्रस्तुति दिएका छन्। उनका गीतले विदेशमा रहेका नेपालीहरूलाई पनि जन्मभूमि, प्रेम, परिवार र पुराना सम्झनासँग जोड्ने काम गरेका छन्। यस अर्थमा उनको स्वर नेपाली भूगोलभन्दा बाहिर पनि नेपाली भावनाको प्रतिनिधि बनेको छ।
उनले विभिन्न पुरस्कार र सम्मान पनि प्राप्त गरेका छन्। नारायण गोपाल युवा सङ्गीत पुरस्कार लगायतका सम्मान तथा विभिन्न सङ्गीत पुरस्कारमा उनको योगदानको कदर भएको उल्लेख पाइन्छ। लोकप्रियता मात्र होइन, लामो समयसम्म गुणस्तरीय गायनमा टिकिरहन सक्नु उनको वास्तविक उपलब्धि हो। रामकृष्ण ढकाललाई कतिपयले ‘दोस्रो नारायण गोपाल’ भनेर सम्बोधन गरेको पाइन्छ। तर स्वयं ढकालका लागि यो उपमा अनुकरणभन्दा प्रेरणाको विषय हो। उनको भनाइअनुसार नारायण गोपालबाट प्रभावित भएर प्रारम्भिक चरणमा उनले केही गीत गाए पनि पछि ‘ओराली लागेको हरिणको चाल भो’ र ‘रिसाउँदा नि आफ्नै’ जस्ता गीतले उनको आफ्नै मौलिक पहिचान स्थापित गरे। यसले एउटा कलाकारका लागि गुरु र प्रेरणाबाट सिक्दै अन्ततः आफ्नै शैली निर्माण गर्नु कति आवश्यक हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
आजको समयमा नेपाली सङ्गीतको स्वरूप तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। डिजिटल प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सङ्गीत सिर्जना र प्रसारणको स्वरूप बदलिरहेका छन्। यस्तो परिवेशमा पनि रामकृष्ण ढकालले सङ्गीतको मूल शक्ति मानवीय भावना हो भन्ने धारणा व्यक्त गरेका छन्। प्रविधिले सिर्जनालाई सहयोग गर्न सक्छ, तर मानवीय संवेदना र अनुभूतिको पूर्ण विकल्प बन्न सक्दैन भन्ने उनको दृष्टिकोण उनको दीर्घ साङ्गीतिक अनुभवसँग जोडिएको देखिन्छ। रामकृष्ण ढकालको यात्रा एउटा गायकको मात्र यात्रा होइन; यो नेपाली आधुनिक सङ्गीतको परिवर्तनशील यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय हो। बाल्यकालमा अरूका गीत गाएर सुरु भएको यात्रा आफ्नै स्वर र शैली निर्माण गर्दै हजारौँ गीतसम्म पुगेको छ। ‘ओराली लागेको हरिणको चाल भो’ देखि ‘रिसाउँदा नि आफ्नै’, ‘हिरा काट्ने हिरैमा राखेर’, ‘मन पराउने हजार भेटिन्छन्’, ‘मलाई यो जिन्दगीले चोट दियो घरीघरी’, ‘बिहान उठ्नेबित्तिकै हिमाल देख्न पाइयोस्’ र ‘यात्रा रहेछ जिन्दगी’ सम्म आइपुग्दा उनका गीतहरूले नेपाली समाजका प्रेम, पीडा, आशा, स्मृति र जीवनका अनेक रङलाई स्वर दिएका छन्।
अन्ततः भन्नुपर्दा, रामकृष्ण ढकाल नेपाली सङ्गीतका त्यस्ता गायक हुन्, जसको स्वरमा मिठास मात्र होइन, स्मृति पनि छ; सुर मात्र होइन, संवेदना पनि छ; लोकप्रियता मात्र होइन, लामो साधनाको इतिहास पनि छ। उनले नारायण गोपालजस्ता अग्रजबाट प्रेरणा लिएर आफ्नै स्वरको बाटो निर्माण गरे र नेपाली आधुनिक तथा सुगम सङ्गीतलाई समृद्ध बनाए। उनका गीतहरू आज पनि रेडियो, डिजिटल माध्यम, साङ्गीतिक कार्यक्रम र नेपाली मनभित्र उत्तिकै आत्मीयताका साथ गुञ्जिरहेका छन्। त्यसैले रामकृष्ण ढकाललाई केवल लोकप्रिय गायकका रूपमा होइन, नेपाली गीत सङ्गीतको एउटा दीर्घकालीन साङ्गीतिक सम्पदाका रूपमा सम्झनु उचित हुन्छ।
