–विमल गिरी (बिर्तामोड- २, चारपाने, झापा । हाल: बेल्जियम)
कहिलेकाहीँ मानिस हाम्रो आँखाबाट ओझेल हुन्छ, तर स्मृतिबाट कहिल्यै टाढा हुँदैन । समयले मानिसको भौतिक उपस्थिति हामीबाट खोस्न सक्छ, तर उसले छोडेका शब्द, कर्म, सम्बन्ध र सिर्जनाका पदचापहरू भने स्मृतिको बाटो हुँदै निरन्तर हामीसँगै हिँडिरहन्छन् । डम्बरकुमार गिरीलाई सम्झँदा यस्तै अनुभूति हुन्छ । उहाँ आज हामीमाझ भौतिक रूपमा हुनुहुन्न । २०७२ साल कात्तिक २४ गते उहाँको देहावसान भयो । उहाँका बुबा हरिभक्त गिरी र आमा मनमाया गिरी पनि अब यस संसारमा हुनुहुन्न । तर उहाँसँग जोडिएका आफन्त, परिवार, साथीभाइ र सहकर्मीहरूको मनमा उहाँका सम्झना अझै ताजा छन् । उहाँका कुरा, उहाँका कर्म र उहाँका सिर्जनाहरूले उहाँलाई आज पनि जीवित स्मृतिका रूपमा हाम्रो बीचमा राखेका छन् ।
वि.सं. २०२२ साल जेठ ३ गते झापाको सालबारीमा जन्मिनुभएका डम्बरकुमार गिरी हरिभक्त गिरी र मनमाया गिरीका जेठा छोरा हुनुहुन्थ्यो । सालबारीको ग्रामीण परिवेशबाट सुरु भएको उहाँको जीवनयात्रा पछि पत्रकारिता, साहित्य र सामाजिक कर्मको फराकिलो संसारसम्म फैलियो । बाल्यकालमा देखेको गाउँ, त्यहाँको जीवनशैली, मानिसका सुखदुःख र सामाजिक परिवेशले उहाँको चेतनामा गहिरो प्रभाव पारेको थियो । मानविकी संकायमा स्नातक तहसम्म अध्ययन गर्नुभएका उहाँ अध्ययनशील र जिज्ञासु स्वभावका हुनुहुन्थ्यो । समाजलाई नजिकबाट बुझ्ने, मानिसका कथा सुन्ने र समयका घटनालाई आफ्नै दृष्टिले हेर्ने उहाँको बानी थियो । यही स्वभावले उहाँलाई अक्षरको संसारतर्फ डोर्यायो ।
उहाँको पारिवारिक जीवन पनि आत्मीय र महत्वपूर्ण थियो । उहाँकी जीवनसंगिनी मुना गिरी, छोरी आस्था गिरी र छोरा अविषेक गिरी हुनुहुन्छ । दाजुभाइतर्फ जय गिरी, देवेन्द्र गिरी र लक्ष्मण गिरी हुनुहुन्छ भने दिदीबहिनीतर्फ जानुका काफ्ले र दुर्गा गिरी हुनुहुन्छ । परिवारसँग जोडिएका आत्मीय सम्बन्धमा खड्क काफ्ले जेठा ज्वाइँ र केदारबाबु गिरी कान्छा ज्वाइँ हुनुहुन्छ । यी नामहरू केवल पारिवारिक विवरण होइनन्। प्रत्येक नामसँग डम्बरकुमार गिरीसँग जोडिएको एउटा सम्बन्ध, एउटा सम्झना र एउटा आत्मीय कथा जोडिएको छ। सुखका क्षणमा सँगै हाँस्ने, दुःखका समयमा एकअर्काको सहारा बन्ने र समय बित्दै जाँदा पुराना दिनहरू सम्झेर उहाँलाई मनमा राखिरहने यही परिवार उहाँको स्मृतिको सबैभन्दा नजिकको घर हो ।
डम्बरकुमार गिरीको सार्वजनिक जीवनको मूल परिचय भने पत्रकारितासँग जोडिएको थियो । वि.सं. २०४० सालदेखि पत्रकारितामा प्रवेश गर्नुभएका उहाँले चार दशकभन्दा लामो समय कलम चलाउनुभयो । त्यो समय नेपाली पत्रकारिताका लागि पनि परिवर्तनशील समय थियो । राजनीतिक व्यवस्था फेरिँदै गए, समाज बदलिँदै गयो, सञ्चारका माध्यम विकसित हुँदै गए, तर उहाँको लेखनप्रतिको लगावमा निरन्तरता रह्यो । उहाँले विभिन्न पत्रपत्रिका तथा सञ्चारमाध्यममा प्रधान सम्पादक, सम्पादक, स्तम्भकार, रिपोर्टर र सल्लाहकारका रूपमा जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुभयो । ‘जनता साप्ताहिक’मा प्रधान सम्पादकका रूपमा उहाँले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । ‘कुटुम्ब साप्ताहिक’, ‘लालिमा साप्ताहिक’, ‘छलफल साप्ताहिक’, ‘ग्रेटर नेपाल’, ‘सत्याग्रहण’, ‘समदृष्टि’, ‘युगदृष्टि’, ‘गोलमेच’, ‘विज्ञप्ति साप्ताहिक’, ‘महिमा साप्ताहिक’, ‘अनुगमा द्वैमासिक’, ‘बालतृणा’, ‘ताजाखबर’, ‘साहस साप्ताहिक’, ‘सम्बोधन’, ‘जनधारणा’, ‘श्रीरूपरेखा’, ‘द लाइट अफ एसिया’, ‘द बुद्ध वर्ल्ड’ लगायत देश–विदेशका विभिन्न प्रकाशनसँग उहाँको सम्बन्ध र सहकार्य रह्यो । यी नामहरूको लामो सूचीभित्र एउटा निरन्तर सक्रिय पत्रकारको जीवन लुकेको छ ।
पत्रिका फेरिए, कार्यालय फेरिए, समय फेरियो, प्रविधि फेरियो, तर उहाँको कलम रोकिएन । उहाँका लागि पत्रकारिता केवल पेशा थिएन; समाजलाई बुझ्ने, मानिसका आवाज सुन्ने, प्रश्न उठाउने र समयका महत्वपूर्ण घटनालाई अक्षरमा सुरक्षित गर्ने माध्यम थियो । उहाँको पत्रकारिता यात्रामा ‘भूगोल मासिक’को विशेष स्थान थियो । सम्पादक तथा प्रकाशकका रूपमा उहाँले त्यससँग जोडिएर सामग्री खोज्ने, सम्पादन गर्ने, प्रकाशन गर्ने र पाठकसम्म पुर्याउने जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो । एउटा प्रकाशनलाई निरन्तरता दिनुपर्ने धैर्य र श्रम उहाँको कर्ममा स्पष्ट देखिन्थ्यो । पत्रकारितासँगै उहाँ साहित्य र सिर्जनाको क्षेत्रमा पनि उत्तिकै सक्रिय हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई केवल पत्रकार भनेर सीमित गर्नु उहाँको व्यक्तित्वको पूर्ण परिचय हुँदैन । उहाँ लेखक, साहित्यकार, सम्पादक, जीवनीकार र स्तम्भकार हुनुहुन्थ्यो । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, उहाँ निरन्तर सिकिरहने र लेखिरहने साधक हुनुहुन्थ्यो । उहाँका प्रकाशित कृतिहरूले उहाँको लेखकीय संसारलाई अझ स्पष्ट पार्छन् ।
‘हिमालकी छोरी पासाङ ल्हामु’ मा पासाङ ल्हामु शेर्पाको जीवन र साहसलाई उहाँले प्रस्तुत गर्नुभएको छ। ‘युग पुरुष’ सिक्किमका मुख्यमन्त्री पवन चाम्लिङको जीवनीमा आधारित कृति हो। ‘विचार पुञ्ज’, ‘पवित्र क्रान्ति’, ‘पदमबहादुरको जीवनी’, ‘ब्रह्मास्त्र’ तथा ‘सिक्किम विकासको चाम्लिङ मोडल’ उहाँका अन्य महत्वपूर्ण कृतिहरू हुन्। ‘लिडर्स अफ नेपाल’ उहाँको प्रकाशोन्मुख कृतिका रूपमा रहेको थियो । यी कृतिहरू हेर्दा उहाँको रुचि साहित्यमा मात्र सीमित थिएन भन्ने स्पष्ट हुन्छ । मानिसका जीवन, नेतृत्व, समाज, विकास, परिवर्तन र समयका विविध पक्षलाई बुझेर त्यसलाई अक्षरमा अभिलेख गर्ने उहाँको प्रयास देखिन्छ । साहित्यिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा पनि उहाँको सक्रियता उल्लेखनीय थियो । नेपाल पत्रकार महासंघको केन्द्रीय सभासद्का रूपमा उहाँ पत्रकारिताको संस्थागत क्षेत्रमा जोडिनुभयो ।
अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज अमेरिकाको आजीवन सदस्य तथा अनेसास नेपाल च्याप्टरको आजीवन सदस्यका रूपमा उहाँ नेपाली साहित्यलाई फराकिलो नेपाली समुदायसँग जोड्ने अभियानसँग सम्बन्धित रहनुभयो । विश्व नेपाली साहित्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानका संस्थापक उपाध्यक्षका रूपमा साहित्यिक संस्थागत विकासमा योगदान गर्नुभयो । गोर्खा पिस फाउण्डेसन बेलायतसँग पनि उहाँको सम्बन्ध थियो । त्यसैगरी नेपाल दशनामी समाज झापाका सल्लाहकार सदस्यका रूपमा सामाजिक क्षेत्रमा समेत उहाँको संलग्नता थियो । उहाँले विभिन्न सम्मान र अभिनन्दन पनि प्राप्त गर्नुभयो । ‘बालतृणा सम्मान’ लगायतका सम्मान उहाँको पत्रकारिता, साहित्य र सामाजिक योगदानको सम्झनाका रूपमा रहेका छन् । तर डम्बरकुमार गिरीलाई सम्झँदा सम्मान, पद र पुस्तकका नामभन्दा पनि उहाँको निरन्तर कर्मशील स्वभाव बढी सम्झनामा आउँछ ।
उहाँको हातमा कलम हुनु, कुनै विषयमा गहिरिएर सोच्नु, मानिसका कुरा सुन्नु र त्यसलाई अक्षरमा उतार्नु सायद यही उहाँको सबैभन्दा स्वाभाविक परिचय थियो । सालबारीको माटोबाट सुरु भएको उहाँको जीवनयात्रा काठमाडौंसम्म आइपुग्यो । गाउँको परिवेशबाट उठेको एउटा मानिसले पत्रकारिता र साहित्यको माध्यमबाट राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्यिक समुदायसम्म आफ्नो परिचय बनाउनु आफैँमा अर्थपूर्ण यात्रा थियो । तर मानिसको जीवन केवल उसको पेशा र उपलब्धिले मात्र पूर्ण हुँदैन । त्यसको अर्को ठूलो पाटो परिवार हो । आफन्त हुन् । साथीभाइ हुन् । सहकर्मी हुन् । उनीहरूसँग बाँडिएका हाँसो, दुःख, सुख, संवाद र अनगिन्ती साना–ठूला क्षणहरू हुन् । डम्बरकुमार गिरीको स्मृतिलाई आज पनि जीवन्त बनाइराख्ने आधार पनि यिनै आत्मीय सम्बन्धहरू हुन् ।
२०७२ सालमा उहाँको भौतिक यात्रा टुंगियो । तर उहाँको सम्झनाको यात्रा भने टुंगिएन । आज पनि उहाँका पुस्तकका पाना पल्टाउँदा उहाँको आवाज सुनिएजस्तो लाग्छ । पुराना पत्रपत्रिकाका सामग्रीमा उहाँको लेखकीय उपस्थिति भेटिन्छ । उहाँसँग काम गरेका सहकर्मीहरूका कुरामा उहाँको व्यक्तित्व झल्किन्छ र परिवारका आत्मीय सम्झनामा उहाँ अझै घरकै कुनै कुनामा हुनुहुन्छजस्तो अनुभूति हुन्छ । यही त स्मृतिको शक्ति हो—वर्तमानमा नभएको मानिसलाई पनि उसले बाँचेका क्षण, बोलेका शब्द र छोडेका कर्ममार्फत फेरि हाम्रो सामु ल्याइदिन्छ ।
डम्बरकुमार गिरी अब केवल एउटा नाम होइन, उहाँ एउटा कर्मयात्रा हुनुहुन्छ । नेपाली पत्रकारिताको एउटा सम्झना हुनुहुन्छ । साहित्यप्रतिको समर्पणको एउटा कथा हुनुहुन्छ । मानिस र समयका कथा अक्षरमा सुरक्षित गर्ने एउटा साधक हुनुहुन्छ । सालबारीमा जन्मिएको त्यो जीवन काठमाडौंमा आएर विश्राम लियो, तर उहाँले छोडेका अक्षरहरूले अझै यात्रा गरिरहेका छन् पुस्तकका पानामा, पत्रपत्रिकाका पुराना अंकमा, साहित्यिक संस्थाका स्मृतिमा र सबैभन्दा बढी उहाँलाई माया गर्ने परिवार तथा आफन्तहरूको मनमा । मानिस रहँदैन, तर उसले छोडेको आत्मीयता रहन्छ । आवाज मौन हुन्छ, तर अक्षर बोलिरहन्छन् । जीवन समाप्त हुन्छ, तर असल कर्मले मानिसलाई स्मृतिमा लामो समयसम्म जीवित राख्छ । डम्बरकुमार गिरी पनि आज आफ्ना अक्षर, कर्म र आत्मीय सम्बन्धहरूमार्फत हामीमाझ जीवित हुनुहुन्छ । उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन।
